جنگلهای هیرکانی، یکی از کهنترین و ارزشمندترین زیستبومهای کره زمین، به دلیل تنوع زیستی گسترده و موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد خود، بهعنوان گنجینهای طبیعی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند. این جنگلها در امتداد جنوبی دریای خزر و در نواحی شمالی ایران تا بخشهایی از جمهوری آذربایجان گسترش یافتهاند و در حفظ تعادل اکولوژیکی، تولید اکسیژن، ذخیره آب و پشتیبانی از حیات گونههای گیاهی و جانوری بینظیر نقش بسزایی دارند.
پژوهشهای زمینشناسی نشان میدهد که قدمت جنگلهای هیرکانی به حدود ۴۰ میلیون سال پیش و دوران سوم زمینشناسی بازمیگردد. به همین دلیل، این ناحیه همچون موزهای زنده از تاریخ طبیعی زمین شناخته میشود. تداوم حیات در این جنگلها طی میلیونها سال، آنها را به پناهگاه گونههایی تبدیل کرده است که بسیاری از آنها در هیچ نقطه دیگری از جهان یافت نمیشوند.
موقعیت جغرافیایی
جنگلهای هیرکانی در حاشیه جنوبی دریای خزر و دامنههای شمالی رشتهکوه البرز قرار دارند. این نوار سبز از استان گیلان در غرب آغاز شده و از طریق استانهای مازندران، گلستان، اردبیل، سمنان، آذربایجان شرقی و خراسان شمالی امتداد مییابد. مساحت کلی این جنگلها حدود ۲٫۱۲۵ میلیون هکتار است که نزدیک به دو میلیون هکتار آن در ایران و حدود بیست هزار هکتار در جمهوری آذربایجان قرار دارد. این موقعیت مشترک، جنگلهای هیرکانی را به سرمایهای طبیعی و بینالمللی برای هر دو کشور تبدیل کرده است.
ارتفاع متغیر، فاصله اندک تا دریا و شرایط اقلیمی متنوع باعث شدهاند تا این منطقه زیستگاه گونههای فراوانی از گیاهان و جانوران باشد. بخشهایی از این جنگلها بهعنوان مناطق حفاظتشده تعیین شدهاند تا از تخریب و انقراض گونههای نادر جلوگیری شود.
پوشش گیاهی و تنوع زیستی
جنگلهای هیرکانی با بیش از ۸۰ گونه درخت و ۵۰ گونه درختچه، از غنیترین رویشگاههای گیاهی جهان محسوب میشوند. تنوع ارتفاعی و رطوبت بالا موجب شده که در هر بخش از این جنگلها گونههای متفاوتی رشد کنند. در ارتفاعات پایینتر نزدیک دریا، درختان راش، افرا، بلوط، انجیلی و شمشاد فراواناند، در حالی که در مناطق مرتفعتر، گونههایی مانند لور، سرخدار و سرو کوهی (سابینا) بیشتر دیده میشوند.
در لایههای پایینتر جنگل، درختچههایی مانند زالزالک، انار وحشی، سیب جنگلی، ازگیل، زغالاخته و تمشک رشد میکنند که بخشی از چرخه تغذیه حیوانات بومی را تشکیل میدهند. خاک جنگلهای هیرکانی نیز بهدلیل قدرت نفوذ بالا، منبع عظیمی برای ذخیره آبهای زیرزمینی است. بر اساس مطالعات اکولوژیکی، هر ۱۰ هزار مترمربع از خاک این منطقه قادر است بین ۵۰۰ تا ۲۰۰۰ مترمربع آب ذخیره کند و نقش مؤثری در تنظیم چرخه آبی منطقه داشته باشد.
اهمیت زیستمحیطی
اهمیت جنگلهای هیرکانی تنها در زیبایی یا قدمت آنها خلاصه نمیشود؛ این جنگلها نقشی حیاتی در پالایش هوا، کنترل فرسایش خاک، جلوگیری از سیلابها و تعدیل اقلیم دارند. به همین دلیل، یونسکو آنها را بهعنوان دومین اثر طبیعی ثبتشده ایران پس از بیابان لوت به رسمیت شناخته است.
با وجود این، توسعه شهری، قطع درختان، تغییر کاربری اراضی و تغییرات اقلیمی، تهدیدی جدی برای بقای این اکوسیستم کهن به شمار میرود. حفاظت از جنگلهای هیرکانی، مسئولیتی جهانی است و همکاری مشترک ایران و جمهوری آذربایجان برای مدیریت پایدار آن، ضرورتی حیاتی دارد.
جمعبندی
جنگلهای هیرکانی نهتنها میراث طبیعی شمال ایران بلکه میراثی از کل تاریخ زمین هستند. این جنگلها نمادی از پایداری حیات و پیوستگی طبیعت در برابر گذر میلیونها سالاند. آینده این گنجینه سبز وابسته به آگاهی، برنامهریزی علمی و تلاشهای جهانی برای حفاظت از تنوع زیستی آن است تا نسلهای آینده نیز بتوانند از این بهشت زنده زمین بهرهمند شوند.